Araştırmanın bulguları, ülkedeki büyük perakendeciler olan Migros ve Coop mağazalarında somon için özel soğuk raflar bulunduğunu; bu raflarda ürünlerin çoğunun %20 ile %50 arasında değişen kalıcı indirimlerle satıldığını gösteriyor. Bazı satıcılarda taze somonun %90’a yakını, tütsülenmiş ürünlerin ise yaklaşık üçte ikisi indirime tabi tutuluyor.

“Talep yüksek gösterilmek isteniyor”

Araştırmayı yürüten gazeteciler Raquel Alonso ve Gilles D’Andrès, sürekli indirim uygulamasının marketlerin tercih ettiği bir yöntem olduğunu söylüyor. Alonso ve D’Andrès’e göre somon, tam bir “müşteri çekme ürünü”:
“Gözlemlerimiz, talebin doğal olarak değil, bilinçli şekilde yüksek tutulduğunu, hatta gerektiğinde yapay biçimde artırıldığını gösteriyor.”

Marketler ise “tüketicinin geniş ürün seçeneği ve indirim istediği” savıyla kampanyaları gerekçelendiriyor.

Sürekli indirim yasal mı?

Alonso’ya göre bir ürünün kesintisiz biçimde kampanyada olması normal değil. Bu nedenle marketler, aynı ürünü farklı haftalarda yeniden “kampanya rafına” koyarak döngüsel bir indirim düzeni oluşturuyor.
Bu uygulamanın yasal boyutu araştırmada derinlemesine incelenmese de, Alonso “Kuralların ihlal edilip edilmediğini ayrıca değerlendirmek gerekir” diyor.

Fiyatlar sınırı geçince üçe katlanıyor

Araştırma, fiyatlardaki çarpıcı farkı da gözler önüne seriyor. Norveç’teki üreticiden çıkan yetiştirilmiş somonun kilosu 5–10 İsviçre frangı iken; aynı ürün, Polonya veya Danimarka’da işlendikten sonra İsviçre’ye girdiğinde mağaza fiyatı üç ile beş kat arası artıyor.

Gazeteci Gilles D’Andrès şöyle açıklıyor: “İşleme maliyetleri sınırı geçmeden önce zaten tamamlanmış oluyor. Fiyatlar yol boyunca sabit kalırken, ürün İsviçre’ye girer girmez üç katına çıkıyor.”

Bazı somonların İsviçre’de yeniden dilimlendiği veya tütsülendiği bilinse de çoğu ürün markete gelmeden önce işlenmiş durumda.

Devasa israf: Balığın üçte biri markete bile ulaşmıyor

Araştırmanın göze çarpan diğer sonucu ise israfın boyutu. Norveç’te yetiştirilen somonların yaklaşık üçte biri, tedarik zincirinin çeşitli aşamalarında kayboluyor ve mağaza rafına hiç ulaşmıyor.

2023 yılında üretim tesislerindeki ölüm oranı %16,7 oldu. Bu da yaklaşık 63 milyon balık demek. Ölüm nedenleri arasında hastalıklar, yaralanmalar ve aşırı yoğunluk kaynaklı stres yer alıyor.

Ayrıca 7 milyon civarında somonun üretim alanlarından kaçarak kaybolduğu tahmin ediliyor. Bu balıkların, taşıdıkları hastalıklarla yabanî türleri de tehdit ettiği belirtiliyor.

Üretim sonrasında da soğuk zincirin kesilmesi, işleme kayıpları ve yanlış depolama gibi nedenlerle kayıplar artıyor.

Peki satılamayan somona ne oluyor?

Marketler, gıda israfını önlemek için ürün bağışladıklarını söylüyor. Ancak büyük yardım kuruluşları, “dondurulmuş somon hiç gelmiyor” açıklamasında bulunuyor. Somonun lezzet kaybı nedeniyle genellikle dondurulmadığı bilindiğinden bu durum soru işaretlerini artırıyor.

Bazı perakendeciler, elde kalan somonun dondurularak değerlendirildiğini; Denner ise satılamayan somonun biyogaz üretiminde kullanıldığını belirtiyor.