“Çölün gemileri” olarak bilinen develer, yüksek sıcaklıklara ve susuzluğa karşı dayanıklılıklarıyla tanınıyor. Ancak Afrika’daki aşırı sıcaklıklar, bu güçlü hayvanların dahi fizyolojik sınırlarını aşmaya başladı.

Etiyopya’nın kuzeydoğusunda bulunan Afar, dünyanın en sıcak ve kurak bölgeleri arasında yer alıyor. Buradaki göçebe topluluklar, Danakil Çöküntüsü’nden çıkarılan tuzları deve kervanlarıyla çöl boyunca taşıyor.

Afar’ın Semera bölgesinde yaklaşık 500 deve yetiştiren 40 yaşındaki Ali Ömer, hayvanlarında aşırı sıcaklığa bağlı ciddi sağlık sorunları gözlemlediğini söyledi. Develerin ayaklarında kabarcıklar oluştuğunu, gözlerinin sulandığını ve kızgın kumun hayvanların derisine zarar verdiğini belirtti.

“Son bir ayda aşırı sıcaklar nedeniyle sekiz deve yavrusunu kaybettim.”

Ömer, geçmişte serinlik getiren rüzgârların artık sıcak hava taşıdığını ve son yıllarda iklim koşullarının belirgin biçimde değiştiğini ifade etti.

Susuzluk ve hastalıklar artıyor

Bilim insanları, veterinerler ve hayvan sağlığı kuruluşları, ısı stresinin develerde yorgunluk, susuzluk, hastalık ve ölümlere yol açtığını bildiriyor. Sıcaklık artışı ayrıca su kaynaklarını, bitki örtüsünü ve gölgelik alanları azaltarak hayvanlar üzerindeki baskıyı ağırlaştırıyor.

Kuzey Afrika ile Afrika Boynuzu, dünyadaki tek hörgüçlü deve nüfusunun yaklaşık yüzde 80’ine ev sahipliği yapıyor. Bölgedeki çiftçiler ve hayvancılıkla uğraşan topluluklar, sıcaklık ve kuraklığa dayanıklı olmaları nedeniyle yıllar içinde sığır yerine develere yöneldi.

Ancak 2025 yılında yayımlanan ve Etiyopya’nın güneyindeki yetiştiricilerin gözlemlerine dayanan araştırma, iklim değişikliği ile sıcaklık dalgalanmalarının deve sürülerini olumsuz etkilediğini ortaya koydu.

Araştırmaya katılan yetiştiriciler, değişen iklim koşullarının develerin şu özelliklerini etkilediğini bildirdi:

• Genel sağlık durumunu,
• Süt ve et verimliliğini,
• Üreme performansını,
• Hastalıklara karşı direncini.

Somali’de hanelerin yüzde 46’sı etkilendi

Komşu Somali’de durumun daha ciddi boyutlara ulaştığı belirtiliyor. Haziran ayında yayımlanan bir araştırmaya göre kuraklığa bağlı deve ölümleri, deve sahibi hanelerin yaklaşık yüzde 46’sını etkiledi.

Yaklaşık 6 bin kırsal ailenin katıldığı araştırmada, ölümlerin özellikle Somali’nin kuzey bölgelerinde yoğunlaştığı tespit edildi.

Uzmanlar, kuraklığın temel nedenlerinden birinin aşırı sıcaklık olduğunu belirtiyor. Yetersiz veterinerlik hizmetleri ve uygun olmayan hayvan yönetimi de kayıpların artmasına neden oluyor.

Atmosfer bilimcilerinin gerçekleştirdiği analiz, yüksek sıcaklıkların 2021-2022 dönemindeki kuraklığın başlıca nedenlerinden biri olduğunu gösterdi. Aşırı sıcaklıklar, topraktaki ve su kaynaklarındaki nemin buharlaşmasını hızlandırırken bitkilerin bünyelerindeki suyu kaybetmesine yol açıyor.

Deve ölümleri yüzde 15 arttı

Etiyopya sınırındaki Kenya’nın Marsabit bölgesinde çalışan veteriner hekim Hassan Nuya Guyo, son dönemde vücut sıcaklığı aşırı yükselen daha fazla deveyle karşılaştıklarını açıkladı.

Yüksek vücut sıcaklığının develeri farklı enfeksiyonlara karşı savunmasız bıraktığını belirten Guyo, son iki yılda görev yaptığı bölgedeki deve ölümlerinin yüzde 15’ten fazla arttığını söyledi.

Afrika Boynuzu’nda yapılan başka araştırmalar da iklim değişikliği ve ısı stresinin develer arasında hastalıkların yaygınlaşmasına ve süt üretiminin azalmasına neden olduğunu gösterdi.

Kuzey Afrika’daki bulgular da benzer bir tablo ortaya koyuyor. Cezayir’de yayımlanan bir araştırmada, yaz aylarındaki sıcak hava dalgaları sırasında deve ölümlerinin belirgin biçimde arttığı tespit edildi.

Kuzey Afrika hızla ısınıyor

Dünya Meteoroloji Örgütü, aşırı sıcak hava olaylarının birçok Kuzey Afrika ülkesinde giderek yaygınlaştığını açıkladı. Bölgede sıcak hava dalgalarının 1981’den itibaren belirgin bir artış eğilimi gösterdiği bildirildi.

Kuzey Afrika ve Orta Doğu’daki çok sayıda ülkede 2024 yılında sıcaklıkların 50 derecenin üzerine çıktığı kaydedildi.

Dünya Meteoroloji Örgütünün 2025 Afrika İklim Durumu Raporu’na göre Kuzey Afrika, 1991-2025 döneminde her 10 yılda 0,43 derecelik sıcaklık artışı yaşadı. Bu oranla bölge, Afrika’daki altı alt bölge arasında en hızlı ısınan yer oldu.

Develer kaç dereceye dayanabilir?

Uzmanlara göre develer, vücut sıcaklıklarını gün içerisindeki hava koşullarına göre ayarlayarak yaklaşık 40 dereceye kadar olan sıcaklıklarla başa çıkabiliyor.

Bu özellik develerin terlemesini geciktirerek su kaybını azaltıyor. Yoğun idrar ve kuru dışkı üretmeleri vücutlarındaki suyu korumalarına yardımcı olurken kalın deri ve tüy örtüleri de güneş ışınlarına karşı koruma sağlıyor.

Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütünde deve sağlığı üzerine çalışan Dr. Mohammed Bengoumi, sıcaklıkların hayvanların konfor sınırını aşması durumunda bu doğal savunma mekanizmalarının yetersiz kaldığını belirtti.

Sahra’nın birçok bölgesinde yaz sıcaklıklarının artık sık sık 50 dereceyi geçtiğini söyleyen Bengoumi, bitki örtüsünün azalması, su kıtlığı ve gölgelik alanlara erişememenin şiddetli ısı stresi riskini artırdığını kaydetti.

Hücre ve bağışıklık sistemi zarar görüyor

Cezayir’deki Ghardaia Üniversitesinde Sahra develeri üzerinde araştırmalar yapan Profesör Abdelmadjid Chehma, 41 ila 45 dereceyi aşan uzun süreli gece ve gündüz sıcaklıklarının hayvanların hücrelerine doğrudan zarar verdiğini söyledi.

Yüksek sıcaklıklar, beyaz kan hücreleri dahil farklı hücrelerin zarar görmesine ve bağışıklık sisteminin zayıflamasına yol açıyor. Isı stresi altındaki hücrelerin kendilerini onarmakta zorlandığı, hasarın devam etmesi durumunda ise yok olabildikleri belirtiliyor.

Isı stresi başladığında develerin vücut içi sıcaklık üretimini azaltmak için metabolizmaları yavaşlıyor. Bunun sonucunda hayvanların besin tüketimi ciddi ölçüde azalırken uyuşukluk ve genel yorgunluk ortaya çıkıyor.

Bu durum ayrıca süt üretiminde düşüşe ve üreme bozukluklarına neden oluyor. Süt ve hayvancılık gelirleri için develere bağımlı topluluklar da ekonomik açıdan olumsuz etkileniyor.

Çok sayıda sağlık sorunu görülüyor

Fas’taki Kazablanka Üniversitesinden hayvan hidrobiyolojisi uzmanı Profesör Muhammed el Khasmi ve ekibi, ısı stresine maruz kalan develerde çeşitli sağlık problemleri belirledi.

Tespit edilen başlıca sorunlar şöyle sıralandı:

• Hızlı kilo kaybı,
• İltihaplanma,
• Kas ve kemik rahatsızlıkları,
• Böbrek fonksiyonlarının bozulması,
• Vücuttaki kimyasal dengenin değişmesi,
• Parazit kaynaklı bulaşıcı hastalıklar,
• Süt veriminin azalması,
• Üreme problemleri.

Uzmanlar, temel etkenin aşırı sıcaklık olduğunu ancak su ve bitki örtüsünün azalması, gölgelik alanların yetersizliği ve veterinerlik hizmetlerine erişim sıkıntısının etkileri daha da ağırlaştırdığını belirtiyor.

Çobanlar yaşadıkları bölgeleri terk ediyor

Etiyopya’daki birçok yetiştirici, sürülerini tarihsel olarak yaşadıkları kuzey kesimlerinden su ve bitki örtüsünün daha fazla olduğu güney bölgelerine taşımaya başladı.

Vision Üniversitesinde pastoralist kalkınma üzerine çalışan Profesör Daniel Gelan, yaşanan hareketliliğin normal bir mevsimsel göç olmadığını söyledi. Gelan’a göre yetiştiriciler, aşırı sıcaklık ve kuraklık nedeniyle deve yetiştiriciliğini sürdüremedikleri kuzey bölgelerini tamamen terk ediyor.

Yardım kuruluşu Oxfam, Afrika Boynuzu’nun 2020-2023 yılları arasında yaşanan en uzun ve en şiddetli kuraklığın etkilerini henüz atlatamadan yeni bir kuraklık dönemiyle karşı karşıya kaldığını açıkladı.

Somali’nin bazı bölgelerinde kuraklık nedeniyle su fiyatlarının yüzde 2.000’den fazla arttığı bildirildi. Yüksek maliyetler, hayvanların ihtiyaç duyduğu suya ulaşılmasını daha da zorlaştırıyor.

Uzmanlar, develerin çöl koşullarında hayvancılıkla geçinen toplulukların son savunma hattı olduğunu belirtiyor. Ancak sıcak hava dalgalarının daha sık ve yoğun yaşanması, dayanıklılığıyla bilinen bu hayvanların yaşamsal işlevlerini doğrudan tehdit ediyor.