Günlerin kısalıp güneşin daha az görünür hale geldiği dönemlerde, mevsimsel duygudurum bozukluğu (Seasonal Affective Disorder / SAD) olarak bilinen rahatsızlığın vakalarında artış yaşanabiliyor.
Sonbaharın ilerleyen dönemlerinden kış mevsiminin ortasına kadar etkisini gösteren bu tablo, çoğu kişide ilkbaharla birlikte gerileme eğilimi gösteriyor. Uzmanlar SAD’nin kesin nedeninin henüz tanımlanamadığını, ancak ışık azalmasının en güçlü etkenlerden biri olarak kabul edildiğini belirtiyor.
İngilizcede sıkça “winter blue” diye adlandırılan bu durum, Türkçede “kış depresyonu” olarak biliniyor. Üstelik bu duygudurum bozukluğunun yalnızca insanlarda değil, kimi evcil hayvanlarda da gözlemlenebildiğine dair görüşler bulunuyor.
Belirtileri neler?
Harvard Üniversitesi’nin yayımladığı bilgilere göre, SAD tanısı için kişilerin en az iki yıl üst üste sonbahar ve kış aylarında majör depresyon belirtileri göstermesi gerekiyor. Bu belirtiler arasında:
- Değersizlik ve umutsuzluk hisleri
- Keyif veren aktivitelerden uzaklaşma
- Uyku düzeninde bozulma
- İştah ve kilo değişiklikleri
- Huzursuzluk ya da aşırı yorgunluk
gibi semptomlar yer alıyor. Ayrıca SAD'in yalnızca duygusal durumu değil, zihinsel işlevleri de olumsuz etkileyebildiği de vurgulanıyor.
Işık eksikliği beyin kimyasını etkiliyor
Uzmanlara göre güneş ışığı, vücudun biyolojik saatini yöneten sirkadiyen ritmi düzenleyen hipotalamus üzerinde doğrudan rol oynuyor. Işık miktarındaki azalma, melatonin üretiminin artmasına, serotonin seviyelerinin ise düşmesine yol açabiliyor.
Bu biyokimyasal değişimler; yorgunluk, çökkün ruh hali, aşırı uyku isteği, libidoda azalma, karbonhidrat ağırlıklı yiyeceklere yönelme ve sosyal izolasyon gibi belirtileri tetikleyebiliyor.
SAD’in özellikle kuzey enlemlerinde yaşayan toplumlarda daha yaygın görülmesi ve ailelerde benzer öykülerin risk artırması da dikkat çeken noktalar arasında.
Tedavi seçenekleri
Tedavide en yaygın yöntem antidepresan ilaçlar olurken, ilaçsız seçenekler arasında ışık terapisi önemli bir yer tutuyor.
Yaklaşık 10 bin lüks gücündeki parlak ışık kaynakları, beyin tarafından gün ışığı gibi algılanarak hormon dengesinin yeniden kurulmasına yardımcı olabiliyor.
Davranışsal psikoloji araştırmaları ise düzenli aktivitelerin motivasyonu artırabileceğini gösteriyor. Enerji düşüklüğü yaşandığında bir arkadaşla kahve içmek, kütüphaneye gitmek ya da sevilen bir diziyi izlemek bile olumlu etki yaratabiliyor.
Ayrıca “vücut ikilemesi” olarak adlandırılan, bir görevin başka biriyle eş zamanlı yürütülmesi yöntemi de destekleyici bulunuyor. Bu, telefonla konuşurken çamaşır katlamaktan aynı filmi farklı konumlardan izlemeye kadar geniş bir yelpazeye yayılabilir.
Köpekler de etkilenebilir
Gün ışığındaki azalma, insanlar gibi köpeklerde de benzer davranışsal değişiklikler doğurabiliyor.
Veteriner davranış uzmanı Scott Sheaffer, Kinship’e verdiği bir söyleşide köpeklerdeki mevsimsel depresyon belirtilerinin hem çevresel hem biyolojik etkenlerle ilişkili olabileceğini ifade ediyor.
Köpeklerde duygusal durumu doğrudan ölçmek mümkün olmasa da; isteksizlik, oyuna ve mamaya ilgide azalma, sosyal geri çekilme gibi davranışlar insanlardaki depresyon bulgularına benzetiliyor.
Ayrıca köpeklerin de melatonin ürettiği bilindiğinden, günlerin kısalması onlarda da biyolojik bir etki yaratabiliyor. Ancak uzmanlar depresyon düşünülmeden önce fiziksel hastalıkların elenmesi gerektiğini vurguluyor. Çünkü sindirim problemleri veya ağrı da benzer davranış değişikliklerine neden olabiliyor.
Köpeklerin sahiplerinin ruh halinden yoğun biçimde etkilendiği de biliniyor. İnsanlar depresif ve hareketsiz olduğunda, köpeklerin de aynı davranış modeline bürünebildiği belirtiliyor. Kışın soğuk hava nedeniyle yürüyüşlerin azalması da köpeklerde gerginlik ve sıkılma gibi durumları tetikleyebiliyor.
Uzmanların ortak önerileri arasında düzenli yürüyüşler, zihin geliştiren puzzle oyuncakları, uzun süre oyalayabilecek çiğneme ürünleri ve rutinlerin mümkün olduğunca korunması yer alıyor.
USA Today’e konuşan Veteriner Danielle Bernal, özellikle büyük şehirlerde “kış depresyonu yaşadığı düşünülen” pek çok köpek vakasıyla karşılaştığını söyleyerek şunları ekliyor:
“ Köpekler düzeni sever. Kış aylarında dışarı çıkışların azalması davranış sorunlarına yol açabiliyor.”
Bernal, olumsuz hava şartlarında bile dışarıya ilk adımın çoğu köpeği toparladığını vurguluyor. Bununla birlikte düşük sıcaklık ve rüzgârın birleştiği donma riskine karşı dikkatli olunması gerektiğinin altını çiziyor.
İneklerde sanal gerçeklik deneyi
Mevsimsel depresyon etkilerinin yalnızca evcil hayvanlarla sınırlı olmadığını, çiftlik hayvanlarının da bu durumdan etkilenebileceğini gösteren çalışmalar bulunuyor.
Örneğin Rusya’da veterinerler, ülkede bulunan yaklaşık 20 milyon büyükbaş hayvanın özellikle kış aylarında depresif ruh hâline yatkın olduğunu belirtmişti.
Bu nedenle bazı araştırmacılar, ineklerin kış depresyonunu hafifletmek amacıyla sanal gerçeklik gözlükleri geliştirmişti.
İneklerin mavi ve yeşil tonlarını kırmızıya göre daha net algıladığını gösteren çalışmalardan hareketle hazırlanan bu VR gözlüklerde, çayır manzaralarını andıran yeşil yaz görüntüleri kullanılmış ve hayvanların ruh hâlinde olumlu değişimler gözlemlenmişti.
