Yaklaşık 450 atom ve hidrojen bombası bu bölgede patlatıldı; alan, İsviçre’nin yarısı büyüklüğünde bir coğrafyayı kapsıyor. Bugün bile toprak ve çevre kısmen radyasyonla yüklü. Ülkede milyonlarca ton radyoaktif atık geçici olarak depolanıyor; kalıcı bir nihai depolama tesisi ise hâlâ yok.
Bu devasa miras, İsviçre’nin radyoaktif atık yönetiminden sorumlu kurumu Nagra için önemli bir öğrenme alanı oluşturuyor. İsviçre Dışişleri Bakanlığı’nın Astana ziyaretinde iki ülke arasında bir iş birliği niyet mektubu imzalandı. Nagra CEO’su Matthias Braun, Kazakistan’ın “İsviçre’den 3000 kat fazla radyoaktif atığa sahip olduğunu” belirterek, bu deneyimden çok şey öğrenilebileceğini vurguluyor. Ülkenin hem uranyum üretimindeki küresel payı hem de Sovyet döneminden kalan nükleer miras, atık yönetimi açısından benzersiz bir laboratuvar niteliği taşıyor.
Nükleer testlerin Kazakistan toplumunda bıraktığı izler ise hâlâ derin. Test bölgelerine yakın yaşayan halk, yıllarca ne uyarıldı ne de radyasyonun etkileri konusunda bilgilendirildi. Bugün bile genetik bozukluklarla doğan çocuklar var. Kazakistan Sağlık Departmanı Direktörü Tatiana Belikhina, “Dünyada hiçbir yerde bu kadar çok insan radyasyona bu kadar doğrudan maruz kalmadı” diyerek durumun ciddiyetini özetliyor. Artık dördüncü kuşak bile bu etkilerle dünyaya geliyor.
Uzun süre nükleer enerjiye mesafeli duran Kazakistan, artan enerji ihtiyacı nedeniyle şimdi bir nükleer santral kurmayı planlıyor. Halk, yakın zamanda yapılan referandumda projeye onay verdi. Bu da ülkedeki radyoaktif atık miktarının daha da artacağı anlamına geliyor. Dolayısıyla uluslararası iş birliği, özellikle de güvenli nihai depolama konusunda, her zamankinden daha kritik.
İsviçre’nin Nagra’sı için bu iş birliği, hem teknik hem stratejik açıdan önemli bir fırsat. Kazakistan’ın devasa atık hacmi ve karmaşık mirası, İsviçre’nin kendi jeolojik derin depo projeleri için değerli karşılaştırmalar sunuyor. Aynı zamanda iki ülke arasında nükleer güvenlik, çevresel izleme ve uzun vadeli depolama stratejileri konusunda yeni bir ortaklık kapısı açılıyor.
